سخن ما : 1 - در جمله ى « فَمَنْ يُرِدِ اللَّه » ميگوئيم اگرچه در قرآن مكرر از اراده ى خدا ياد شده است ، و در كتب علمى و دعاها و تعليم اصول دين ، حيات و علم و اراده و ادراك از صفات ثبوتيه ى خداوند شمرده شده است ، ولى ما ميگوئيم در آيه كه اراده گفته شده است بمناسبت فهم مردم بوده است كه كلمه ى ديگر جانشين آن نمى - شود و براى فهماندن اينكه آفرينش يك پديده ى طبيعى و به خودى خود نيست بجز اين كلمه از عبارت ديگر اين مطلب فهميده نميشده است ، و به همين جهت در دلها و بر زبانها دور زده است و در اصطلاحات علمى و تعليمى رسم شده است ، و حقيقت مطلب آن است كه هر چه از اين دسته الفاظ بيشتر بگوئيم و در معنى آن بحث كنيم ببتپرستى و عقيده ى تجسّم نزديكتر ميشويم ولى البتّه آبرومندتر از بتپرستها ، چون اين الفاظ مظهر و نماى حقايق نفسانى است كه آثار و اعمال روان انسانى است و نمونه اى از آن در حيوانات است با اختلاف انواعشان ، پس بهترين است كه ما از اين الفاظ و آن معانى كه از اينها در ذهن ما منعكس مىشود چشم بپوشيم و هم از آن معانى حاصله ى در ذهن و خاطره كه به اين الفاظ آنها را معرّفى ميكنيم ، و بايد براى اعتراف بتوحيد و معرفت آفريننده از طريق ديگر مطلب را روشن كنيم تا به استفاده ى از مفاد آيه برسيم ، اينك ميگوئيم : اگر از آنچه در خانواده و مدرسه ، و اجتماع بما گفته‌اند و ياد داده‌اند و شنيده‌ايم بنام خدا ، و استدلالات و گفتگوهائى كه در اين مطلب هست كنار بگذاريم و ما خود بمانيم و وجدان خود ، در مييابيم و ادراك ميكنيم كه در اين آفرينش كه ما از آن مطَّلع هستيم و تا آنجا كه حواسّ ظاهرى ما كار مىكند ، مىبينيم كه : اوّل - در اين كره زمين و عالم زندگى ما همه چيز در نتيجه تابش آفتاب است و جنبش درياها و آرامش و آمادگى زمين ، اگر گياه است ، يا حيوان يا انسان مولود حرارت آفتاب و آب كه در درياها است و زمين كه بوسيله ى خاك نمودار نمو بيشتر موجودات است ، و آنچه در درياها است هم در نتيجه ى آفتاب و آب است و يا يكى از اينها ، دوّم - در اين سه عضو اصلى جهان زندگى ما خاصيّتها و قوّه ها و نيروهائى است كه وسيله ى پيدايش ديگر موجودات است ،